Ministerstwo Obrony Ukrainy i 18 organów państwowych omówiły wdrożenie umowy NATO SOFA do prawa krajowego oraz nowelizację przepisów dotyczących jurysdykcji karnej, odszkodowań, ceł i podatków.

Kijów, Ukraina

Ministerstwo Obrony Ukrainy poinformowało, że 27 października 2026 r. odbyło się spotkanie robocze poświęcone wdrożeniu Umowy o statusie sił zbrojnych NATO (NATO SOFA) do prawa ukraińskiego. Umowa o statusie sił zbrojnych określa status prawny sił zbrojnych i personelu danego państwa podczas pobytu na terytorium innego państwa. Resort obrony podał, że uczestnicy spotkania zidentyfikowali kwestie wynikające ze stosowania umowy, uzgodnili kierunki rozwiązań oraz wyznaczyli konkretne obszary, w których prawo ukraińskie wymaga dalszych zmian, zwłaszcza w zakresie jurysdykcji karnej i rozpatrywania roszczeń odszkodowawczych. Ministerstwo Obrony ogłosiło, że właściwe wdrożenie postanowień tej umowy jest szczególnie istotne w kontekście toczących się dyskusji na temat gwarancji bezpieczeństwa dla Ukrainy. 28 października resort obrony napisał na swoim oficjalnym koncie w serwisie X, że „gwarancje bezpieczeństwa wymagają podstaw prawnych”.

Ministerstwo Obrony Ukrainy zorganizowało spotkanie robocze z 18 instytucjami państwowymi w sprawie wdrożenia NATO SOFA

Według Ministerstwa Obrony spotkanie zorganizowano we współpracy z Ukraińskim Helsińskim Związkiem Praw Człowieka. Ukraiński Helsiński Związek Praw Człowieka to zrzeszenie organizacji praw człowieka na Ukrainie. Resort obrony poinformował, że dyskusje opierały się na projekcie „Planu wdrożenia”, opracowanym wspólnie przez Ministerstwo Obrony i Helsiński Związek Praw Człowieka. Zgodnie z informacjami ministerstwa projekt ten zawiera środki mające na celu usunięcie luk we wdrażaniu postanowień umowy oraz wyznacza instytucje odpowiedzialne za poszczególne działania.

Resort obrony przekazał, że w spotkaniu wzięli udział przedstawiciele 18 instytucji państwowych, w tym ministerstw, organów ścigania, Sztabu Generalnego Sił Zbrojnych Ukrainy oraz Narodowego Banku Ukrainy. Ministerstwo poinformowało, że frekwencja była dwukrotnie wyższa od oczekiwanej, co świadczy o aktualności prac nad wprowadzeniem umowy do prawa krajowego. Według ministerstwa spotkanie odbyło się przy wsparciu brytyjskiego „Programu Specjalnych Doradców ds. Obrony” (Special Defence Advisor Programme).

Ministerstwo Obrony ogłosiło, że uwaga uczestników skupiła się na praktycznym stosowaniu postanowień umowy i niezbędnych zmianach legislacyjnych. Według resortu przedstawiciele Biura Prokuratora Generalnego Ukrainy i Ministerstwa Sprawiedliwości podzielili się doświadczeniami ze stosowania przepisów dotyczących jurysdykcji karnej, a uczestnicy przeanalizowali również możliwość nowelizacji Kodeksu postępowania karnego Ukrainy. Dyskutowano także nad procedurami rozpatrywania roszczeń i wypłaty odszkodowań, jak również nad stanem obecnym i propozycjami usprawnień w zakresie regulacji celnych. Resort podał, że ważnym punktem porządku obrad były także kwestie podatkowe wynikające ze stosowania umowy.

Państwa członkowskie NATO podpisały SOFA w Londynie w 1951 roku, określając status prawny sił zbrojnych

Według NATO umowa NATO SOFA została sporządzona 19 czerwca 1951 r. w Londynie w językach angielskim i francuskim, przy czym oba teksty są jednakowo autentyczne. Preambuła umowy stanowi, że określa ona status sił zbrojnych, biorąc pod uwagę, że siły zbrojne jednej ze stron mogą, na mocy porozumienia, zostać wysłane do pełnienia służby na terytorium innej strony. Umowa określa państwo wysyłające siły jako „państwo wysyłające”, a państwo je przyjmujące jako „państwo przyjmujące”. Artykuł II umowy stanowi, że siły zbrojne, personel cywilny oraz członkowie ich rodzin mają obowiązek szanować prawo państwa przyjmującego i powstrzymywać się od wszelkiej działalności politycznej w tym państwie, a państwo wysyłające powinno podjąć w tym celu niezbędne środki. Personel cywilny to cywile zatrudnieni przez siły zbrojne państwa wysyłającego i towarzyszący tym siłom. Artykuł I umowy wyłącza z personelu cywilnego bezpaństwowców, obywateli państw niebędących stronami Traktatu Północnoatlantyckiego oraz obywateli państwa przyjmującego bądź osoby stale w nim zamieszkujące, a członków rodziny definiuje jako małżonka oraz pozostające na utrzymaniu dzieci członka sił zbrojnych lub personelu cywilnego.

Artykuł III umowy stanowi, że członkowie sił zbrojnych są zwolnieni z przepisów paszportowych i wizowych oraz kontroli imigracyjnej przy wjeździe i wyjeździe z państwa przyjmującego, nie nabywają jednak prawa stałego pobytu ani zamieszkania w państwie przyjmującym. Zgodnie z artykułem III członkowie sił zbrojnych muszą na żądanie okazać dokument tożsamości wydany przez państwo wysyłające, zawierający nazwisko, datę urodzenia, stopień i fotografię, a także indywidualny lub zbiorowy rozkaz wyjazdu w języku państwa wysyłającego, angielskim i francuskim. Artykuł IV przewiduje, że państwo przyjmujące albo uznaje prawo jazdy wydane przez państwo wysyłające bez egzaminu i opłat, albo wydaje własne prawo jazdy bez przeprowadzania egzaminu. Artykuł VI umowy stanowi, że członkowie sił zbrojnych mogą posiadać i nosić broń, o ile są do tego upoważnieni na mocy rozkazów. Artykuł V umowy stanowi, że jednostki sił zbrojnych przekraczające granice muszą nosić mundury, a pojazdy służbowe sił zbrojnych muszą nosić oznaczenia przynależności państwowej obok numerów rejestracyjnych. Artykuł IX umowy przewiduje, że siły zbrojne, personel cywilny oraz członkowie rodzin mogą nabywać na miejscu towary i usługi na własne potrzeby na takich samych warunkach jak obywatele państwa przyjmującego, a władze państwa przyjmującego w razie potrzeby określają artykuły, których zakup powinien zostać ograniczony lub zabroniony, aby nie wpływać negatywnie na gospodarkę państwa przyjmującego. Artykuł IX nakłada na władze państwa przyjmującego obowiązek zapewnienia budynków, terenów oraz powiązanych obiektów i usług niezbędnych dla sił zbrojnych.

Kluczowy dla umowy artykuł VII dotyczy jurysdykcji karnej. Jurysdykcja karna to uprawnienie do prowadzenia postępowań i sądzenia przestępstw. Zgodnie z artykułem VII władze wojskowe państwa wysyłającego mogą wykonywać na terytorium państwa przyjmującego jurysdykcję karną i dyscyplinarną przyznaną im przez prawo państwa wysyłającego wobec wszystkich osób podlegających prawu wojskowemu tego państwa, natomiast władze państwa przyjmującego mają jurysdykcję w odniesieniu do przestępstw popełnionych na terytorium państwa przyjmującego i podlegających karze na mocy prawa tego państwa. W przypadku zbiegu jurysdykcji państwu wysyłającemu przysługuje „pierwszeństwo jurysdykcji” w sprawach o przestępstwa skierowane wyłącznie przeciwko mieniu lub bezpieczeństwu tego państwa, przestępstwa skierowane wyłącznie przeciwko osobie lub mieniu innego członka sił zbrojnych, personelu cywilnego bądź członka rodziny, a także przestępstwa wynikające z jakiegokolwiek działania lub zaniechania w trakcie pełnienia obowiązków służbowych. W przypadku wszelkich innych przestępstw pierwszeństwo jurysdykcji przysługuje państwu przyjmującemu. Artykuł VII stanowi, że w przypadku przestępstw podlegających karze wyłącznie na mocy prawa jednego państwa, państwo to posiada wyłączną jurysdykcję, wymieniając jako przestępstwa przeciwko bezpieczeństwu państwa zdradę, sabotaż, szpiegostwo oraz naruszenie przepisów o tajemnicy państwowej lub obronnej. Umowa przewiduje, że jeśli państwo posiadające pierwszeństwo jurysdykcji postanowi z niej nie korzystać, powinno powiadomić o tym władze drugiego państwa tak szybko, jak to możliwe, oraz przychylnie rozpatrzyć wniosek drugiego państwa o zrzeczenie się jurysdykcji. Artykuł VII nakazuje władzom państwa przyjmującego i wysyłającego wzajemną pomoc w aresztowaniu członków sił zbrojnych na terytorium państwa przyjmującego i przekazywaniu ich organowi sprawującemu jurysdykcję, a państwo przyjmujące ma obowiązek niezwłocznie powiadomić władze wojskowe państwa wysyłającego o zatrzymaniu członka tych sił. Jeżeli podejrzany, wobec którego jurysdykcję ma sprawować państwo przyjmujące, znajduje się w rękach państwa wysyłającego, pozostaje pod jego strażą do momentu wniesienia oskarżenia przez państwo przyjmujące. Oba państwa muszą także udzielać sobie pomocy w prowadzeniu dochodzeń i zbieraniu dowodów. Artykuł VII zastrzega, że wyrok śmierci nie może zostać wykonany na terytorium państwa przyjmującego przez władze państwa wysyłającego, jeżeli prawo państwa przyjmującego nie przewiduje kary śmierci w podobnym przypadku, oraz zabrania ponownego sądzenia przez jedną ze stron za to samo przestępstwo osoby, która została już uniewinniona lub skazana przez drugą stronę.

Ukraina stosuje postanowienia NATO SOFA poprzez umowę SOFA w ramach Partnerstwa dla Pokoju

Według Ministerstwa Obrony Ukrainy postanowienia NATO SOFA stosuje się wobec Ukrainy na mocy Umowy o statusie sił zbrojnych w ramach Partnerstwa dla Pokoju (PfP SOFA). Partnerstwo dla Pokoju (PfP) to formuła stworzona przez NATO w celu współpracy z państwami nienależącymi do Sojuszu. Według NATO umowa PfP SOFA została zawarta 19 czerwca 1995 r. W preambule umowy wskazano, że szefowie państw i rządów państw członkowskich NATO zaprosili do udziału w PfP 10 stycznia 1994 r. w Brukseli. Artykuł I PfP SOFA stanowi, że wszystkie układające się strony stosują postanowienia NATO SOFA tak, jakby były stronami NATO SOFA. Artykuł II stanowi, że umowa ma zastosowanie również do terytorium stron PfP SOFA, które nie są stronami NATO SOFA. Zgodnie z artykułem III, w sprawach dotyczących państw niebędących stronami NATO SOFA, zamiast postanowień NATO SOFA przewidujących przekazywanie sporów Radzie Północnoatlantyckiej lub arbitrowi, zainteresowane strony muszą prowadzić bezpośrednie negocjacje bez zewnętrznej jurysdykcji.

Jako główne dotychczasowe osiągnięcie prac wdrożeniowych resort obrony wskazał zrewidowane oficjalne ukraińskie tłumaczenie umowy. Według Ministerstwa Obrony poprawione tłumaczenie zostało opublikowane na oficjalnym portalu internetowym Rady Najwyższej (parlamentu) Ukrainy. Resort ogłosił, że przekład ten powstał z inicjatywy i przy bezpośrednim udziale Ministerstwa Obrony, we współpracy z właściwymi instytucjami, w tym Ministerstwem Spraw Zagranicznych, Ministerstwem Sprawiedliwości, Biurem Prokuratora Generalnego oraz Ministerstwem Spraw Wewnętrznych.

Prezydent Ukrainy Wołodymyr Zełenski napisał 25 października na swoim oficjalnym koncie w serwisie X, że „nasze gwarancje bezpieczeństwa są naszymi gwarancjami bezpieczeństwa i strona rosyjska nie może ich dyktować”. Prezydent Zełenski stwierdził: „Ograniczenia dotyczące naszej armii i neutralność Ukrainy nie podlegają dyskusji”, dodając, że kwestie terytorialne powinny być omawiane na szczeblu przywódców, natomiast pozostałe kwestie na poziomie grup technicznych, a wszystko to może zostać omówione w listopadzie.

Ministerstwo Obrony postanowiło dostosować do umowy również kwestie odszkodowań, ceł i podatków

Roszczenia odszkodowawcze, które były jednym z punktów obrad, reguluje artykuł VIII NATO SOFA. Zgodnie z artykułem VIII każda ze stron zrzeka się wszelkich roszczeń wobec innej strony z tytułu szkód wyrządzonych w jakimkolwiek mieniu należącym do niej i używanym przez jej siły zbrojne, jeżeli szkoda taka została wyrządzona przez członka sił zbrojnych drugiej strony w związku z wykonywaniem Traktatu Północnoatlantyckiego. Każda ze stron zrzeka się również wszelkich roszczeń wobec innej strony z tytułu uszczerbku na zdrowiu lub śmierci członka jej sił zbrojnych podczas pełnienia obowiązków służbowych. Artykuł VIII przewiduje także zrzeczenie się wzajemnych roszczeń z tytułu ratownictwa morskiego, jeżeli uratowany statek lub ładunek stanowił własność innej strony i był wykorzystywany w związku z działaniami w ramach Traktatu Północnoatlantyckiego. W przypadku wyrządzenia przez siły zbrojne szkody osobie trzeciej na terytorium państwa przyjmującego w trakcie pełnienia obowiązków służbowych, roszczenie to jest rozpatrywane przez państwo przyjmujące zgodnie z jego przepisami dotyczącymi szkód wynikłych z działalności własnych sił zbrojnych i wypłacane w walucie państwa przyjmującego. Roszczenia wynikające z działań lub zaniechań niezwiązanych z pełnieniem obowiązków służbowych są sprawiedliwie oceniane przez władze państwa przyjmującego, które ustalają kwotę odszkodowania i przekazują sprawozdanie władzom państwa wysyłającego, a te bez zbędnej zwłoki decydują o ewentualnym przyznaniu świadczenia o charakterze dobrowolnym („ex gratia”) oraz o jego wysokości. Umowa przewiduje, że w przypadku odpowiedzialności ponoszonej wyłącznie przez państwo wysyłające kwota odszkodowania dzielona jest w proporcji 25% dla państwa przyjmującego i 75% dla państwa wysyłającego.

Kwestie podatkowe reguluje artykuł X, a celne – artykuł XI. Zgodnie z artykułem X okresy, w których członkowie sił zbrojnych i personelu cywilnego przebywają w państwie przyjmującym wyłącznie z racji tego statusu, nie są uważane za okresy zamieszkania dla celów podatkowych państwa przyjmującego, a uposażenia wypłacane im przez państwo wysyłające są zwolnione z opodatkowania w państwie przyjmującym. Artykuł XI stanowi, że o ile umowa nie przewiduje inaczej, członkowie sił zbrojnych, personel cywilny oraz członkowie ich rodzin podlegają przepisom celnym państwa przyjmującego, a organy celne państwa przyjmującego mogą dokonywać kontroli osób, bagażu i pojazdów oraz zajmować towary zgodnie z prawem. Artykuł XII przewiduje, że organy celne i skarbowe państwa przyjmującego mogą nakładać warunki zapobiegające nadużyciom przy przyznawaniu zwolnień przewidzianych umową, a artykuł XIII nakazuje organom państwa przyjmującego i wysyłającego wzajemną pomoc w dochodzeniach i zbieraniu dowodów w celu zapobiegania naruszeniom przepisów celnych i skarbowych. Artykuł XI zezwala na czasowy przywóz i ponowny wywóz pojazdów służbowych sił zbrojnych bez cła, gdy wjeżdżają i wyjeżdżają o własnym napędzie po okazaniu dokumentów celnych.

Artykuł XVI umowy stanowi, że rozbieżności między stronami dotyczące interpretacji lub stosowania umowy rozstrzyga się w drodze negocjacji bez poddawania się jurysdykcji zewnętrznej, a w przypadku braku rozstrzygnięcia w bezpośrednich negocjacjach sprawę przekazuje się Radzie Północnoatlantyckiej. Zgodnie z artykułem XVII każda ze stron może w dowolnym momencie wystąpić do Rady Północnoatlantyckiej z wnioskiem o rewizję któregokolwiek z artykułów. Artykuł XVIII przewiduje, że umowa wchodzi w życie między państwami-sygnatariuszami po upływie 30 dni od złożenia dokumentów ratyfikacyjnych w Stanach Zjednoczonych przez cztery państwa, a państwa przystępujące w późniejszym terminie do NATO mogą przystąpić do umowy za zgodą Rady Północnoatlantyckiej. Artykuł XIX stanowi, że po upływie czterech lat od wejścia umowy w życie każda ze stron może wypowiedzieć umowę w drodze pisemnego powiadomienia skierowanego do Stanów Zjednoczonych, a wypowiedzenie staje się skuteczne po upływie roku od otrzymania takiego zawiadomienia.

Ministerstwo Obrony ogłosiło, że po zakończeniu spotkania uczestnicy uzgodnili przeprowadzenie dalszych konsultacji w oparciu o wypracowane propozycje. Resort obrony zadeklarował, że będzie konsekwentnie kontynuować prace nad wprowadzeniem postanowień umowy do ustawodawstwa krajowego. Na swoim oficjalnym koncie w serwisie X ministerstwo napisało, że projekt planu wdrożenia obejmuje jurysdykcję karną, roszczenia odszkodowawcze, cła i podatki, dodając, że „kolejne konsultacje nastąpią wkrótce”.

Źródła (KST)

• Ministerstwo Obrony Ukrainy, „Ukraine's Ministry of Defence works to implement the NATO Status of Forces Agreement” (27 października 2026 r.): https://mod.gov.ua/en/news/nato-sofa-implementation-in-ukraine
• NATO, „Agreement between the Parties to the North Atlantic Treaty regarding the Status of their Forces” (19 czerwca 1951 r.): https://www.nato.int/cps/en/natohq/official_texts_17265.htm
• NATO, „Agreement among the States Parties to the North Atlantic Treaty and the other States participating in the Partnership for Peace regarding the Status of their Forces” (19 czerwca 1995 r.): https://www.nato.int/cps/en/natohq/official_texts_24742.htm
• Wpis Ministerstwa Obrony Ukrainy w serwisie X (28 października 2026 r.): https://x.com/DefenceU/status/2115392632293826562
• Wpis prezydenta Ukrainy Wołodymyra Zełenskiego w serwisie X (25 października 2026 r.): https://x.com/ZelenskyyUa/status/2114429570686619763