Sąd Najwyższy USA odrzucił wniosek o przywrócenie ugody chroniącej przed karą śmierci organizatora zamachów z 11 września Chalida Szejka Mohammeda

WASZYNGTON

Sąd Najwyższy USA 19 października (czasu lokalnego) odmówił rozpatrzenia skarg o przywrócenie ugody o przyznaniu się do winy, wykluczającej karę śmierci, zawartej z Chalidem Szejkiem Mohammedem (Khalid Shaikh Mohammad), oskarżonym jako organizator zamachów z 11 września. W opublikowanej tego dnia liście postanowień sąd odrzucił zarówno wspólną skargę Mohammeda i Mustafy Ahmada Adama al-Hawsawiego (26-13), jak i odrębną skargę Walida bin Atasza (25-1335). W mocy pozostaje wyrok Sądu Apelacyjnego dla Dystryktu Kolumbii, zgodnie z którym cofnięcie przez ówczesnego sekretarza obrony Lloyda Austina w sierpniu 2024 r. ugody zawartej z trzema oskarżonymi przez organ zwołujący komisje wojskowe było zgodne z prawem. Postępowanie przed komisją wojskową w Guantánamo toczy się dalej, a prokuratura może domagać się kary śmierci.

Sąd Najwyższy odrzucił łącznie skargi Mohammeda i al-Hawsawiego oraz bin Atasza

Obie sprawy znalazły się obok siebie w liście postanowień Sądu Najwyższego z 19 października, w części „odmowa przyjęcia skargi do rozpoznania” (CERTIORARI DENIED). Przy sprawie Mohammeda obok formuły „The petition for a writ of certiorari is denied” (wniosek o przyjęcie skargi do rozpoznania zostaje odrzucony) zamieszczono adnotację „Justice Kavanaugh took no part in the consideration or decision of this petition” (sędzia Kavanaugh nie uczestniczył w rozpatrywaniu tego wniosku ani w decyzji). Przy sprawie bin Atasza takiej adnotacji nie ma. Sąd nie podał uzasadnienia odmowy. Przy żadnej ze spraw nie odnotowano zdań odrębnych.

Sędzia Kavanaugh nie uczestniczył też wcześniej, 29 czerwca, gdy sąd uwzględnił wniosek strony Mohammeda o złożenie części załączników w trybie niejawnym. W aktach sprawy nie podano przyczyny jego wyłączenia.

Rozpatrzenie obu skarg dwukrotnie przekładano. Według akt obie sprawy wyznaczono na niejawne posiedzenie 28 września, po czym termin zmieniono, następnie ponownie wyznaczono je na posiedzenie 9 października i znowu przełożono. Po ponownym wyznaczeniu na posiedzenie 16 października skargi odrzucono 19 października.

Pełnomocnikiem Mohammeda i al-Hawsawiego jest Michel Paradis (Michel Paradis) z kancelarii Steptoe. Bin Atasza reprezentuje Xiao Wang (Xiao Wang) z kliniki prawniczej ds. postępowań przed Sądem Najwyższym na wydziale prawa Uniwersytetu Wirginii. Ze strony rządu odpowiedź na skargę złożył radca generalny Departamentu Sprawiedliwości D. John Sauer.

Ugoda przewidywała przyznanie się do wszystkich zarzutów w zamian za rezygnację z żądania kary śmierci

Według wyroku Sądu Apelacyjnego dla Dystryktu Kolumbii w zamachach z 11 września „zginęło 2976 osób” (killed 2,976 people). Według skargi Mohammeda i al-Hawsawiego obaj zostali schwytani w marcu 2003 r. i przez ok. trzy i pół roku byli przetrzymywani w izolacji w tajnych ośrodkach Centralnej Agencji Wywiadowczej (CIA). We wrześniu 2006 r. przeniesiono ich do Guantánamo, a 5 czerwca 2008 r. odbyło się przed komisją wojskową ich postawienie w stan oskarżenia.

Negocjacje w sprawie ugody rozpoczął z własnej inicjatywy rząd w marcu 2022 r. W skardze bin Atasza podano, że negocjacje trwały „27 miesięcy”. Trzej oskarżeni 29 i 30 lipca 2024 r. podpisali ugody oraz oświadczenia o stanie faktycznym, w których przyznali się do czynów. Organ zwołujący komisje wojskowe, emerytowana generał brygady armii lądowej Susan Escallier, 31 lipca zaakceptowała ugody.

Według wyroku sądu apelacyjnego oskarżeni zgodzili się przyznać do „wszystkich zarzutów i ich szczegółowych punktów” (all charges and specifications). Rząd w zamian zobowiązał się nie domagać się kary śmierci. Oskarżeni mieli na jawnej rozprawie w przedmiocie wymiaru kary odpowiadać na pytania rodzin ofiar, zrzec się wszystkich wniosków, z których można zrezygnować, i wycofać wnioski oczekujące na rozpatrzenie. Zrzekli się też apelacji przekazywanej automatycznie do Sądu Rewizyjnego Komisji Wojskowych. Wymiar kary mieli ustalić członkowie komisji wojskowej, pełniący rolę zbliżoną do ławy przysięgłych.

W skardze bin Atasza podano, że ugoda zawierała też postanowienia, zgodnie z którymi oskarżeni nie będą czerpać korzyści finansowych ani materialnych z przestępstw, nie przyłączą się do roszczeń odszkodowawczych przeciwko USA i nie będą wspierać wrogich działań wobec USA. Współoskarżony w tej samej sprawie Ali Abdul Aziz Ali (al-Baluchi) nie zawarł ugody.

Ówczesny sekretarz obrony Austin polecił cofnięcie ugody dwa dni po jej zatwierdzeniu

Ówczesny sekretarz obrony Lloyd Austin 2 sierpnia 2024 r. cofnął ugody memorandum skierowanym do organu zwołującego Escallier. W memorandum przytoczonym w wyroku sądu apelacyjnego Austin stwierdził, że „in light of the significance of the decision to enter into pre-trial agreements” (zważywszy na wagę decyzji o zawarciu ugód przedprocesowych) „responsibility for such a decision should rest with me as the superior convening authority” (odpowiedzialność za taką decyzję powinna spoczywać na mnie jako nadrzędnym organie zwołującym). Austin odebrał organowi zwołującemu przekazane mu uprawnienie do zawierania ugód i cofnął ugody.

Kluczowa była kwestia terminu. Art. 705(d)(4)(B) regulaminu postępowania przed komisjami wojskowymi (R.M.C.) stanowi, że organ zwołujący może odstąpić od ugody „w dowolnym momencie przed rozpoczęciem przez oskarżonego wykonywania zobowiązań zawartych w ugodzie” (at any time before the accused begins performance of promises contained in the agreement). Obrona twierdziła, że podpisanie oświadczeń o stanie faktycznym, zgoda na memoranda uzupełniające (Letterhead Memoranda) i rezygnacja z przesłuchania świadka na posiedzeniu 1 sierpnia stanowiły rozpoczęcie wykonywania ugody. Rząd odpowiadał, że w chwili cofnięcia wykonywanie ugody się nie rozpoczęło.

Według odpowiedzi Departamentu Sprawiedliwości ustawa o komisjach wojskowych (10 U.S.C. 948h) określa organ zwołujący jako „sekretarza obrony lub oficera albo urzędnika Stanów Zjednoczonych wyznaczonego w tym celu przez sekretarza obrony”. Przepis 949a(a) tej samej ustawy przyznaje sekretarzowi obrony szerokie uprawnienia do ustalania procedur przedprocesowych, procesowych i poprocesowych. W przypisie odpowiedzi wskazano, że obecny sekretarz używa także tytułu „sekretarza wojny” (Secretary of War).

Sędzia komisji wojskowej i sąd rewizyjny uznali, że ugody cofnięto za późno

Sędzia komisji wojskowej, pełniącej funkcję sądu pierwszej instancji, płk lotnictwa Matthew McCall 6 listopada 2024 r. przyznał rację obronie. McCall stwierdził w postanowieniu, że nie znalazł podstawy prawnej, która pozwalałaby sekretarzowi obrony „cofnąć” (withdraw) uprawnienia organu zwołującego Escallier. Uznał, że nawet gdyby sekretarz obrony miał takie uprawnienie, „the Secretary's new power would only be effective prospectively, not retroactively” (nowe uprawnienie sekretarza działałoby wyłącznie na przyszłość, a nie wstecz).

McCall uznał, że „Mr. Mohammad, Mr. bin 'Attash, and Mr. Hawsawi all began performance” (Mohammed, bin Atasz i al-Hawsawi rozpoczęli wykonywanie ugód). W postanowieniu stwierdzono, że „the three PTAs remain valid and are enforceable” (trzy ugody przedprocesowe pozostają ważne i wykonalne), i zapowiedziano wyznaczenie terminu posiedzenia w celu przyjęcia przyznania się do winy.

Sąd Rewizyjny Komisji Wojskowych (CMCR) 30 grudnia 2024 r. utrzymał postanowienie McCalla w mocy. W opinii prof. Vladecka podano, że sąd rewizyjny uczynił to jednogłośnie. Rząd wystąpił do Sądu Apelacyjnego dla Dystryktu Kolumbii o wydanie nakazu (mandamus). Sąd apelacyjny 9 stycznia 2025 r. tymczasowo wstrzymał postępowanie przed niższą instancją, a 28 stycznia przeprowadził rozprawę.

Sąd apelacyjny stosunkiem głosów 2 do 1 uznał cofnięcie ugód przez sekretarza obrony za zgodne z prawem

Sąd apelacyjny 11 lipca 2025 r. uwzględnił wniosek rządu. Opinię większości przygotowali wspólnie sędziowie Millett i Rao, a sędzia Wilkins złożył zdanie częściowo zgodne i częściowo odrębne. W opinii większości stwierdzono, że ustawa o komisjach wojskowych określa sekretarza obrony jako „nadrzędny organ zwołujący” (the superior convening authority). Większość uznała, że „The Secretary's power to delegate his convening authority in part necessarily includes the power to withdraw a delegation in part” (uprawnienie sekretarza do częściowego przekazania swoich kompetencji organu zwołującego z konieczności obejmuje uprawnienie do częściowego cofnięcia tego przekazania).

Większość po kolei odrzuciła przedstawione przez obronę dowody wykonywania ugód. Zobowiązanie do nieprzesłuchiwania świadków „nie występuje nigdzie w tekście ugód” (appears nowhere in the agreements' text). Co do pozostawienia wniosków bez zmian sąd stwierdził, że „silent inaction is not performance of that promise” (milcząca bezczynność nie jest wykonaniem tego zobowiązania). Uznał, że oświadczenia o stanie faktycznym nie mogą stanowić podstawy do uznania wykonywania ugód, ponieważ zostały podpisane przed zawarciem ugód. Sąd apelacyjny uchylił postanowienie McCalla z 6 listopada 2024 r. i zakazał komisji wojskowej przeprowadzenia posiedzenia w sprawie przyznania się do winy na podstawie cofniętych ugód. Większość stwierdziła, że oskarżenie ma być prowadzone „zgodnie z najlepszym osądem sekretarza obrony” (according to the Secretary's best judgment).

Sędzia Wilkins napisał w zdaniu odrębnym: „The accused clearly and indisputably began performance of at least three of the many promises they made” (oskarżeni w sposób jasny i niepodważalny rozpoczęli wykonywanie co najmniej trzech z wielu złożonych przez siebie zobowiązań). Wilkins stwierdził: „The government has not come within a country mile of proving clearly and indisputably that the Military Judge erred” (rząd nawet nie zbliżył się do jasnego i niepodważalnego wykazania, że sędzia komisji wojskowej popełnił błąd).

Według prokuratury komisji wojskowej sąd apelacyjny postanowił, że wstrzymanie postępowania przed niższą instancją wygaśnie po 21 dniach, a wyrok zaczął obowiązywać 1 sierpnia 2025 r., po zakończeniu wstrzymania.