UE uznaje za „nieważną” ratyfikację przez parlament Libii porozumienia z Turcją o granicach morskich i staje po stronie Grecji i Cypru
EUROPA
Przewodniczący Rady Europejskiej António Costa i przewodnicząca Komisji Europejskiej Ursula von der Leyen oświadczyli we wspólnym komunikacie wieczorem 20 października (czasu lokalnego), że ratyfikowane tego dnia przez parlament Libii turecko-libijskie memorandum o rozgraniczeniu obszarów jurysdykcji morskiej jest „nieważne” (null and void). Następnego dnia w oświadczeniu wydanym w imieniu UE wysoki przedstawiciel UE stanowczo stwierdził, że memorandum „nie może wywołać żadnych skutków prawnych dla państw trzecich”. Ministerstwo Spraw Zagranicznych Turcji, strony memorandum, z zadowoleniem przyjęło decyzję libijskiej Izby Reprezentantów, a greckie MSZ oświadczyło, że ją odrzuca. Wspólny komunikat potwierdził solidarność z Grecją i Cyprem, a oświadczenie wysokiego przedstawiciela wezwało do poszanowania suwerennych praw wszystkich państw członkowskich.
Dwoje przywódców UE już wieczorem w dniu ratyfikacji uznaje memorandum za „nieważne”
Wspólny komunikat ukazał się na stronie Rady UE 20 października o 21:30 czasu brukselskiego. Pięciozdaniowe oświadczenie zaczyna się od słów: „We deeply regret the ratification today by the Libyan Parliament of the so-called Libyan-Türkiye Memorandum of Understanding on the delimitation of maritime jurisdictions in the Mediterranean Sea” (Głęboko ubolewamy z powodu dzisiejszej ratyfikacji przez parlament Libii tzw. libijsko-tureckiego memorandum o porozumieniu w sprawie rozgraniczenia jurysdykcji morskich na Morzu Śródziemnym).
Costa i von der Leyen podkreślili, że stanowisko UE w tej sprawie zostało jasno określone przez Radę Europejską w 2019 r. i pozostaje niezmienione. Stwierdzili: „This agreement infringes upon the sovereign rights of third states, it does not comply with the Law of the Sea, and is null and void” (To porozumienie narusza suwerenne prawa państw trzecich, jest niezgodne z prawem morza i jest nieważne).
W komunikacie napisano: „We reaffirm our solidarity with Greece and Cyprus” (Potwierdzamy naszą solidarność z Grecją i Cyprem). W ostatnim zdaniu powtórzono dotychczasowe stanowisko UE, która sprzeciwia się wszelkiej ingerencji z zewnątrz w Libii. W komunikacie nie było zdania krytykującego wprost z nazwy rząd Turcji.
Wysoki przedstawiciel następnego dnia powołuje się na konkluzje szczytów z 2019 i 2025 r.
Oświadczenie wysokiego przedstawiciela UE do spraw zagranicznych i polityki bezpieczeństwa opublikowano 21 października o 18:54 (czasu brukselskiego) jako dokument nr 842/26. Oświadczenie ma formę wydanego przez wysokiego przedstawiciela „on behalf of the EU” (w imieniu UE). W oświadczeniu wyrażono „strongly regrets” (głębokie ubolewanie) z powodu ratyfikacji 20 października 2026 r. przez libijską Izbę Reprezentantów turecko-libijskiego memorandum z 2019 r.
W oświadczeniu stwierdzono: „Stanowisko UE w sprawie memorandum jest stanowcze i jasne”. Powołując się na konkluzje Rady Europejskiej z grudnia 2019 r. i ich potwierdzenie w czerwcu 2025 r., oświadczenie wskazało, że memorandum narusza suwerenne prawa państw trzecich i jest niezgodne z prawem morza. Dodano: „It is null and void and cannot produce any legal consequences for third States” (Jest nieważne i nie może wywołać żadnych skutków prawnych dla państw trzecich).
Ostatnie zdanie odnosiło się do całej wschodniej części Morza Śródziemnego. W oświadczeniu napisano, że UE ma „strategic interest” (strategiczny interes) w stabilnym i bezpiecznym otoczeniu we wschodniej części Morza Śródziemnego. Wezwano zarazem wszystkie państwa do poszanowania suwerennych praw wszystkich państw członkowskich zgodnie z prawem UE i prawem międzynarodowym, w tym z Konwencją Narodów Zjednoczonych o prawie morza (UNCLOS).
Konkluzje UE od 2019 r. tymi samymi słowami odrzucają memorandum
W pkt 19 konkluzji szczytu z 12 grudnia 2019 r. (EUCO 29/19), na które powołała się UE, stwierdzono, że turecko-libijskie memorandum „narusza suwerenne prawa państw trzecich, jest niezgodne z prawem morza i nie może wywołać żadnych skutków prawnych dla państw trzecich”. W tym samym punkcie potwierdzono wskazane w październikowych konkluzjach z tego roku nielegalne odwierty Turcji w wyłącznej strefie ekonomicznej (WSE) Cypru. Rada Europejska oświadczyła w tym punkcie: „Jednoznacznie potwierdzamy solidarność z Grecją i Cyprem w związku z tymi działaniami Turcji”.
Te same sformułowania znalazły się ponownie w pkt 52 konkluzji szczytu z 26 czerwca 2025 r. (EUCO 12/25). Punkt ten dotyczył zarazem „niepokojącej sytuacji” w Libii i jej możliwych skutków dla bezpieczeństwa Europy i przepływów migracyjnych. Według zapisu konferencji prasowej opublikowanego przez kancelarię premiera Grecji premier Kyriakos Mitsotakis powiedział nazajutrz, że „przywrócono wcześniejsze sformułowania” określające turecko-libijskie memorandum jako bezpodstawne i nielegalne. Podkreślił: „we do not accept, not as Greece, not as Europe, any such fait accompli” (nie akceptujemy, ani jako Grecja, ani jako Europa, żadnych takich faktów dokonanych). Na tej samej konferencji Mitsotakis powiedział, że między wschodnią Libią a Kretą otwiera się najwyraźniej „nowy szlak migracyjny”.
Tureckie MSZ z zadowoleniem: memorandum „obowiązuje od 2019 r.”
Ministerstwo Spraw Zagranicznych Turcji wydało 20 października komunikat nr 202. Ministerstwo napisało: „Z zadowoleniem przyjmujemy decyzję podjętą dziś (20 października) przez libijską Izbę Reprezentantów”, i podało, że memorandum „which has been in force since 2019” (obowiązuje od 2019 r.).
Ministerstwo twierdziło, że memorandum, oparte na prawie międzynarodowym i zasadzie słuszności, chroni wzajemne prawa i interesy obu państw oraz pogłębia współpracę Turcji i Libii. Turcja zapowiedziała, że zgodnie ze swoim zobowiązaniem wobec prawa międzynarodowego będzie nadal współpracować ze wszystkimi partnerami na rzecz zaufania, stabilności i pokoju w basenie Morza Śródziemnego. W komunikacie nie wspomniano o oświadczeniach UE ani o Grecji.
Argumentacja Turcji od 2019 r. pozostaje taka sama. Ówczesny rzecznik MSZ Hami Aksoy w odpowiedzi z 1 grudnia 2019 r. (QA-73) oświadczył, że porozumienie z Libią wyznaczyło część zachodniej granicy tureckich obszarów jurysdykcji morskiej we wschodniej części Morza Śródziemnego. Aksoy twierdził, że wyspy nie mogą blokować projekcji wybrzeża Turcji, która ma najdłuższą kontynentalną linię brzegową we wschodniej części Morza Śródziemnego. Według argumentacji Turcji wyspy leżące po przeciwnej stronie linii środkowej między dwoma lądami stałymi nie mogą tworzyć obszarów jurysdykcji poza morzem terytorialnym, a przy wyznaczaniu granic należy brać pod uwagę długość i kierunek wybrzeży. Rzecznik ripostował też, że zgodnie z twierdzeniem Grecji mała wyspa Kastellorizo, leżąca tuż przy tureckim lądzie stałym, miałaby obszar jurysdykcji 4000 razy większy od własnej powierzchni. Aksoy stwierdził również, że z powodu „Maximalist and uncompromising” (maksymalistycznych i bezkompromisowych) roszczeń Grecji i Greków cypryjskich Egipt stracił 40 tys. km². Oświadczył, że przed podpisaniem memorandum Turcja wielokrotnie proponowała wszystkim stronom negocjacje w celu osiągnięcia porozumienia opartego na zasadzie słuszności i nadal jest gotowa do rozmów. Aksoy twierdził, że oba państwa dały tym porozumieniem jasno do zrozumienia, iż nie dopuszczą do żadnych faktów dokonanych (fait accompli).
Materiał wydany w 2020 r. przez Dyrekcję Komunikacji Prezydenta Turcji twierdził, że memorandum zapobiegło możliwym porozumieniom grecko-egipskiemu i grecko-cypryjskiemu, które zmniejszyłyby turecki obszar jurysdykcji morskiej ze 186 tys. km² do 41 tys. km². Materiał przedstawia wyspę Meis jako wyspę o powierzchni 12 km², położoną 2 km od tureckiego lądu stałego.
Grecja odpowiada, że geografii i prawa morza nie zmieni decyzja parlamentu
Greckie MSZ oświadczyło w komunikacie z 20 października: „Grecja odrzuca decyzję libijskiej Izby Reprezentantów zatwierdzającą tzw. turecko-libijskie memorandum z 2019 r.”. Ministerstwo podało, że decyzja ta nie zmienia faktu, iż memorandum jest „illegal, null and void” (nielegalne i nieważne). Ministerstwo podkreśliło: „Geography and international law of the sea cannot be altered by unilateral, legally unfounded parliamentary decisions” (Geografii i międzynarodowego prawa morza nie można zmienić jednostronnymi, pozbawionymi podstaw prawnych decyzjami parlamentarnymi).
Grecja ponownie przedstawiła też argumentację prawną. Ministerstwo podało, że Turcja i Libia nie mają leżących naprzeciw siebie ani przyległych wybrzeży, które stanowiłyby prawną podstawę do rozgraniczenia obszarów morskich. Stwierdziło też, że memorandum pomija greckie wyspy oraz ich tytuł do obszarów morskich wynikający z Konwencji Narodów Zjednoczonych o prawie morza i międzynarodowego prawa zwyczajowego. Ministerstwo podkreśliło, że Grecja zawarła już z Egiptem i Włochami porozumienia o granicach morskich zgodne z międzynarodowym prawem morza, szanując suwerenne prawa sąsiadów.
Dwa ostatnie zdania komunikatu zapowiadały reakcję. Ministerstwo wezwało stronę libijską do powstrzymania się od działań sprzecznych z prawem międzynarodowym i podważających stabilność wschodniej części Morza Śródziemnego. Oświadczyło, że Grecja poinformowała już partnerów i sojuszników i „will take all appropriate action to safeguard its sovereign rights” (podejmie wszelkie stosowne działania w celu ochrony swoich suwerennych praw).
Grecja wskazuje, że linia równoodległości z memorandum z 2019 r. przechodzi przez Kretę
Na opublikowanej przez greckie MSZ mapie nr 13 w legendzie podano datę memorandum: 27 listopada 2019 r. Według opisu mapy załącznik 2 do memorandum wyznacza po 18 punktów bazowych na wybrzeżu Turcji i na wybrzeżu Libii. Greckie MSZ wyjaśniło, że wytyczona z tych punktów linia równoodległości przechodzi przez terytorium Krety. Na tej samej mapie zaznaczono linię grecko-egipskiego porozumienia o rozgraniczeniu WSE zawartego 6 sierpnia 2020 r. oraz bloki koncesyjne przyznane tureckiej państwowej spółce naftowej TPAO. Według materiału Dyrekcji Komunikacji Prezydenta Turcji ówczesny przewodniczący Rady Prezydenckiej Libii Fayez al-Sarraj wraz z delegacją odwiedził Turcję w dniach 26–28 listopada 2019 r. Wielkie Zgromadzenie Narodowe Turcji ratyfikowało memorandum o jurysdykcji morskiej 5 grudnia 2019 r., a memorandum o współpracy w dziedzinie bezpieczeństwa 21 grudnia tego roku.
Memorandum doprowadziło następnie do działań w zakresie zasobów. Rząd Jedności Narodowej Libii (GNU) i Turcja podpisały 3 października 2022 r. w Trypolisie memorandum o porozumieniu w sektorze węglowodorów. Greckie MSZ oświadczyło tego dnia, że memorandum z 2019 r. jest „nielegalne, nieważne i nieistniejące” i nikt nie ma prawa się na nie powoływać. Grecja ostrzegła, że na wszelkie działania wykonawcze wobec memorandum odpowie na poziomie dwustronnym oraz na forum UE i Organizacji Traktatu Północnoatlantyckiego (NATO). W tym samym oświadczeniu greckie MSZ podało, że w braku umowy dwustronnej szelf kontynentalny wyznacza linia środkowa, a Grecja zgodnie z Konwencją Narodów Zjednoczonych o prawie morza ma prawa do szelfu kontynentalnego od początku i z mocy samego prawa. Strona greckiego MSZ poświęcona stosunkom z Libią wskazuje, że Rząd Jedności Narodowej podpisał memorandum węglowodorowe po wygaśnięciu swojego mandatu, i określa memorandum z 2019 r. jako potencjalne zagrożenie dla stabilności i pokoju w regionie. Ministerstwo Spraw Zagranicznych Cypru w komunikacie z następnego dnia również stwierdziło, że „memorandum” z 2019 r., naruszając suwerenne prawa państw trzecich, jest nielegalne i nieważne i nie wywołuje żadnych skutków prawnych dla państw trzecich.